اجزاى عقلى - مراد جنس و فصل است زيرا انواع و اجناس در ذهن منحل به جنس و فصل مىشوند و نه در خارج از ذهن . « 1 » اجزاى مقدارى - خلاصهء كلام اين‌كه فلاسفه طبيعى گفته‌اند ، مركبات بر چند قسم‌اند يا مركب به تركيب ذهنىاند و يا مركب به تركيب خارجى . و از اين جهت اجزاى مركب يا عقلىاند و يا خارجى . « 2 » اجزاى حديه را اجزاى محموله هم گويند و آن‌ها اجزايى هستند كه از ذات واحد و يك حقيقت منتزع مىشوند مانند جنس و فصل در ماهيت « بسيطة الوجود » چون سواد كه به حسب تحليل عقلى منحل به دو جزء مىشود يكى جزء جنسى كه لونيت باشد و ديگرى جزء فصلى مانند باسطيت بصر در سواد و قابضيت در بياض و مانند حيوانيت و ناطقيت كه به تحليل عقلى از يكديگر منفك مىشوند و الا در خارج يك چيز بيش نيست و آن انسان است و سواد است و بياض است . و بالجمله هر مركبى يا از اجزاى عينى خارجى تركيب يافته است مانند اجسام و يا از اجزاى عقلى مانند انسان كه مركب از جنس و فصل است كه هردو جزء آن عقلىاند اين نوع اجزا را اجزاى تحليلى عقلى و اجزاى حدى گويند زيرا نوع به تحليل و تعمّل عقلى منحل به دو جزء مىشود كه يكى جنس و ديگرى فصل باشد . صدرا گويد در اجزاى حديهء محموله فرقى نيست در بسايط و مركبات خارجى . در مقابل اجزاى تحليلى اجزاى خارجى هستند مانند ماده و صورت خارجى در مركبات كه منشأ جنس و فصل عقلى هستند . اجزاى خارجى هم اگر موجود به وجودات متعددهء خارجى باشند و در وضع متباين از يكديگر باشند اجزاى مقداريه و كميه‌اند و اگر متباين نباشند به نام اجزاى خارجى « مطلق » ناميده شده‌اند و ماده و صورت نامند . و بالجمله اجزاى مقداريه عبارت از اجزاى موجود در خارج‌اند كه از پيوستگى و اتصال آن‌ها متصلات و ممتدات و كميات متصله و منفصله بوجود مىآيند و بنابر اين اجزايى كه در خارج ذو مقدار و كم مىباشند اجزاى كمى و مقدارىاند و اجزاى خارجى كه در خارج متعدد مىباشند و ذو مقدار و كميت نمىباشند و متحد بوده و قابل انفكاك و جدايى نمىباشند و هر يك از جهتى نيازمند به ديگرى مىباشند اجزاى خارجيه نامند مانند ماده و صورت . « 3 » اجزاى تحليلى عقلى را اجزاى وجود ذهنى و اجزاى مقدارى را اجزاى وجودى عينى هم ناميده‌اند . فقائل ؛ ان الاجسام الطبيعية ، تتجزى بالفعل و القوة تجزيا متناهيا ؛ و هى مركبة من أجزا لا تتجزى ، اليها تنتهى القسمة . و قايل : ان الاجسام الطبيعية ، لها اجزاء غير متناهية ؛ و كلها موجودة فيه بالفعل . و قايل : ان الاجسام الطبيعية ، منها أجسام مركبة من اجسام ، اما متشابهة الصورة كالسرير ، و اما مختلفتها كبدن الحيوان . و منها أجسام مفردة ، و الاجسام المركبة لها اجزاء موجودة بالفعل متناهية ؛ و هى تلك

--> ( 1 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 2 ، ص 26 . ( 2 ) اسفار ، ج 3 ، ص 197 و رسائل ، ملا صدرا ، ص 97 . ( 3 ) همان ، ج 4 ، صص 9 ، 166 و ج 5 ، صص 31 ، 34 .